Wat is GLP-1? Het verzadigingshormoon eenvoudig uitgelegd

GLP-1 is het gesprek binnengekomen via de deur van de medicijnen, de afslankprik voorop, en veel mensen denken daardoor dat het er zelf een is. Wat is GLP-1 dan wel? Eerst en vooral een hormoon, dat ieders darm meerdere keren per dag afgeeft, bij elke maaltijd. In de behandelingen waar zoveel over te doen is, zit het trouwens niet: ze bootsen het na.

Wie wil begrijpen wat GLP-1 is, moet die twee uit elkaar houden, het hormoon en zijn kopieën. Het eerste hoort bij de normale werking van de spijsvertering. De tweede zijn moleculen die in het laboratorium zijn ontworpen en worden voorgeschreven bij diabetes type 2 en obesitas.

Waar staat GLP-1 voor?

GLP-1 is de afkorting van glucagon-like peptide-1, in het Nederlands glucagonachtig peptide-1. De naam komt van zijn herkomst: het hormoon wordt uit hetzelfde grote molecuul geknipt als glucagon, een ander hormoon dat meespeelt in de regeling van de bloedsuiker. De twee hebben toch niet dezelfde rol, en hun effecten op de bloedsuiker zijn tegengesteld.

GLP-1 wordt gemaakt door de L-cellen, die verspreid in de darmwand liggen en talrijker worden naarmate je afdaalt richting dikke darm. Ze geven het af in de minuten na het begin van de maaltijd, als reactie op de voedingsstoffen die langskomen.

Eén hormoon, drie bestemmingen

GLP-1 werkt vooral in op de alvleesklier, de maag en de hersenen. In de alvleesklier laat het meer insuline afgeven en remt het glucagon. Dat signaal heeft een waardevolle eigenschap, het hangt af van het suikergehalte: het werkt als de bloedsuiker hoog is en ebt weg als die daalt.

Aan de maag vraagt het om te vertragen. De maaltijd verlaat de maag trager, de voedingsstoffen komen meer gespreid in het bloed, en het gevoel dat je gegeten hebt, houdt langer aan. In de hersenen ten slotte draagt het bij aan het verzadigingssignaal, het signaal waardoor je je vork neerlegt.

GLP-1 hoort bij de familie van de incretines, darmhormonen die de reactie van de alvleesklier versterken wanneer suiker via de mond binnenkomt in plaats van rechtstreeks in het bloed. Het deelt die familie met GIP, minder bekend, dat aan belang heeft gewonnen met de nieuwste behandelingen. Het standaardoverzicht over het onderwerp blijft dat van de Deense fysioloog Jens Juul Holst, verschenen in Physiological Reviews, 2007.

Twee minuten, en dan niets meer

Nauwelijks afgegeven, wordt GLP-1 al afgebroken. Een enzym dat in het bloed en op de wand van de bloedvaten zit, DPP-4, knipt het binnen een à twee minuten door. Slechts een fractie van het afgegeven hormoon bereikt in actieve vorm de grote bloedsomloop.

Die kortstondigheid heeft een zin: het signaal is afgestemd op de maaltijd en dooft ermee uit. Ze heeft ook lang verhinderd dat er een medicijn van kwam. GLP-1 zomaar inspuiten zou niets hebben opgeleverd, want het zou verdwenen zijn voordat het had gewerkt.

Hoe een hagedis de weg vrijmaakte voor de behandelingen

De oplossing kwam van een woestijndier. In 1992 beschreef de Amerikaanse onderzoeker John Eng in het Journal of Biological Chemistry een molecuul uit het gif van het gilamonster, een forse hagedis met de wetenschappelijke naam Heloderma suspectum. Dat molecuul, exendine-4, lijkt op GLP-1, activeert dezelfde receptor en is veel beter bestand tegen afbraak. Het eerste medicijn van de familie komt er rechtstreeks uit voort.

Daarna hebben chemici het menselijke GLP-1 zelf aangepast om het tegen DPP-4 te beschermen en het vast te haken aan albumine, een bloedeiwit dat als transporteur dient. Liraglutide en later semaglutide zijn uit dat werk geboren. Volgens de productinformatie die het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) publiceert, heeft semaglutide een halfwaardetijd van ongeveer een week. Van twee minuten naar zeven dagen: alles wat het hormoon van de medicijnen scheidt, zit in dat verschil.

De medicijnen die GLP-1 nabootsen

Ze heten GLP-1-agonisten, of voluit GLP-1-receptoragonisten; in de volksmond is ‘afslankprik’ of ‘afvalprik’ de verzamelnaam geworden. Vier namen vallen in Nederland en Vlaanderen het vaakst.

Ze zijn allemaal alleen op recept verkrijgbaar, meestal als injectie, als aanvulling op aangepaste voeding en lichaamsbeweging, zoals hun registratie vermeldt. Hun effect op het gewicht is in grote studies gemeten: gemiddeld 14,9% verlies in 68 weken met semaglutide 2,4 mg in STEP 1, tot 20,9% in 72 weken met de hoogste dosis tirzepatide in SURMOUNT-1.

Die resultaten hebben een keerzijde. De bijsluiter van Wegovy rekent tot de bijwerkingen die zeer vaak voorkomen, dus bij meer dan één op de tien gebruikers, misselijkheid, braken, diarree, verstopping, buikpijn, hoofdpijn en vermoeidheid, vooral in de periode waarin de dosis wordt opgehoogd. We wijden er een volledige gids aan. Of zo'n behandeling voor jou aangewezen is, en welke, is een zaak voor een medisch consult.

Het GLP-1 dat je zelf aanmaakt

Los van elke behandeling schommelt de afgifte van GLP-1 met wat je eet. Eiwitten stimuleren haar duidelijk. Vezels dragen bij via de darmflora, die ze omzet in moleculen waar de L-cellen gevoelig voor zijn. De duur van de maaltijd, slaap en beweging spelen ook mee.

Het effect blijft dat van een hormoon dat twee minuten leeft: een duidelijker verzadigingssignaal na het eten, niets wat op de werking van een medicijn lijkt. We maken de balans op in ons dossier over natuurlijke GLP-1. En hoe je eiwitten en vezels op een klein bord krijgt wanneer je eetlust laag is, staat in wat je eet tijdens een GLP-1-behandeling.

Wat GLP-1 niet is

Het is geen voedingsstof: geen enkel voedingsmiddel bevat het. Het is evenmin een ingrediënt. Supplementen, druppels en pleisters met ‘GLP-1’ op het etiket bevatten het niet, en geen ervan mag in Europa een effect op dit hormoon claimen. De letters op de verpakking staan voor een commerciële bedoeling. Wat er dan wel in zit, lees je in onze gids over GLP-1-supplementen en in het artikel over GLP-1-patches en -pleisters.

Het is ook niet het ‘slankhormoon’ uit sommige koppen. GLP-1 is een van de vele signalen die de eetlust regelen, samen met ghreline, leptine, peptide YY en andere. Zijn naam is beroemd geworden omdat we het hebben leren kopiëren. De fysiologie laat zich niet tot één molecuul herleiden.

Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt het advies van een zorgverlener niet. Verander nooit iets aan je behandeling zonder overleg met je arts.